Lefebvre'in Mekansal Üçlü Kuramı Üzerinden Müze Gazhane'yi Yeniden Okumak

Abstract

Mekân, yalnızca fiziksel olarak inşa edilen bir varlık değil; toplumsal ilişkiler, güç dinamikleri, kolektif hafıza ve gündelik pratikler aracılığıyla sürekli yeniden üretilen, tarihsel olarak katmanlanan ve her dönemde yeniden anlam kazanan bir süreçtir. Bu tez, İstanbul'un tarihsel olarak en zengin ve çok katmanlı endüstriyel miras alanlarından biri olan Hasanpaşa Gazhanesi'nin dönüşümünü incelemektedir. Uzun yıllar atıl kalan bu alanın, yerel yönetimlerin, uzmanların ve sivil inisiyatiflerin müdahaleleriyle fiziksel, toplumsal ve kültürel boyutlarıyla nasıl yeniden üretildiğini; politik, kültürel ve toplumsal aktörlerin bu sürece katkılarını ve dönüşümün özgün yanlarını ortaya koymaktadır. Tezin kuramsal çerçevesi, Henri Lefebvre'in mekânın üretimi kuramına dayanmaktadır. Bu kuramsal zemin üzerinden çalışma, Gazhane'nin dönüşümünü tasarlanan, algılanan ve yaşanan mekânların etkileşimi çerçevesinde yeniden okuyarak, mekânın tarihsel ve güncel boyutları arasındaki süreklilikleri ve kırılmaları görünür kılmayı hedeflemektedir. Araştırma, arşiv ve medya taramaları, saha gözlemleri, etkinlik takvimleri ve görüşmeleri içeren kapsamlı bir nitel veri setine dayanır. Bu veriler derinlemesine ve sistematik biçimde belgelenmekte ve tasarlanan mekân (mimari projeler ve kurumsal stratejiler), algılanan mekân (gündelik pratikler ve kullanıcı ritimleri) ve yaşanan mekân (kolektif hafıza, olağandışı kamusal karşılaşmalar ve taktiksel müdahaleler) çerçevesinde üç boyutlu olarak okunmaktadır. Bulgular, gönüllü hareketlerin, kurumsal aktörlerin, tasarım ekiplerinin ve kullanıcı pratiklerinin dönüşüm süreci boyunca mekânı sürekli yeniden ürettiğini gösterir; kriz anlarında ortaya çıkan olağandışı karşılaşmalar bu üretime yeni anlam katmanları ekler ve mekânın toplumsal forum niteliğini güçlendirir. Hasanpaşa Gazhanesi'nin endüstriyel üretim döneminden günümüze uzanan çok katmanlı sosyo-mekânsal dokusunu açığa çıkarır; dönüşüm sürecini Henri Lefebvre'in mekânın üretimi kuramı bağlamında kavramsal bir yeniden okumaya açar ve kuramın açıklayıcılığını ve sınırlarını tartışmaya davet eder. Bu yaklaşım, ulusal literatürde endüstriyel mirasın toplumsal boyutuna dair kavrayışı derinleştirir ve uluslararası mekânın üretimi literatürüne Türkiye bağlamından eleştirel bir örnek sunarak yeni tartışmalar için zemin oluşturur.

Space is not only a physically constructed entity; it is a process that is constantly reproduced through social relations, power dynamics, collective memory, and everyday practices, historically layered and reinterpreted in all periods. This thesis examines the transformation of the Hasanpaşa Gasworks, one of Istanbul's historically and socially multilayered industrial heritage sites. It reveals how this long-abandoned area was reproduced in its physical, social, and cultural dimensions through the interventions of local administrations, experts, and civil initiatives; the contributions of political, cultural, and social actors to this process; and the unique aspects of transformation. The theoretical framework is grounded in Henri Lefebvre's theory of the production of space. Building on this framework, the study re-reads the transformation of Gazhane through the interaction of conceived, perceived, and lived spaces, aiming to make visible the continuities and ruptures between its historical and contemporary dimensions. The research draws on an extensive qualitative data set, including archival and media reviews, field observations, event calendars, and interviews. All data have been systematically and comprehensively documented and analyzed through a three- dimensional reading of conceived space (architectural projects and institutional strategies), perceived space (everyday practices and user rhythms), and lived space (collective memory, extraordinary public encounters, and tactical interventions). The findings show that volunteer movements, institutional actors, design teams, and user practices have continuously reproduced space throughout the transformation process; extraordinary encounters during moments of crisis have added new layers of meaning and strengthened the site's function as a public forum. The thesis reveals the multilayered socio-spatial fabric of Hasanpaşa Gasworks from its industrial production period to the present, reopens its transformation process to a conceptual re-reading through Lefebvre's theory of the production of space, and invites critical reflection on the explanatory power and limitations of this theory. This approach not only deepens the understanding of the social dimension of industrial heritage in the national literature but also positions this study as a critical case from Türkiye that invites further debate in the international scholarship on the production of space.