Soylulaştırmanın Evrimi: Yerel Bir Olgudan Küresel Bir Kentsel Stratejiye

Abstract

Bu tez, soylulaştırma kavramının mimarlık ve planlama söylemi içindeki evrilen kavramsallaştırmasını ve bu kavramsal çerçevenin Türkiye'deki soylulaştırma çalışmalarında nasıl tanımlandığını, uyarlandığını ve işlevsel hâle geldiğini incelemektedir. Soylulaştırma, ilk olarak 1960'larda Londra'da yerel bir kentsel olgu olarak ortaya çıkmış olsa da, zamanla disiplinler ve coğrafyalar arasında çok boyutlu ve tartışmalı bir kavrama dönüşerek önemli bir kuramsal genişleme kazanmıştır. Bu çalışmanın temel amacı, bu dönüşümü anlamak, kavramın Türkiye'ye nasıl aktarıldığını incelemek ve farklı yapısal ve siyasal koşullar altında nasıl yeniden yorumlandığını eleştirel biçimde değerlendirmektir. Nitel, yoruma dayalı ve metin merkezli bir yöntem benimseyen araştırma, soylulaştırma üzerine kapsamlı bir literatür analizi gerçekleştirmekte; bu analizde özellikle Türk akademik yazınına kısmi bir odak sunulmaktadır. Kavramın anlamındaki değişim — aşağıdan yukarıya ve sınıfa dayalı bir kentsel dönüşüm sürecinden, yukarıdan aşağıya uygulanan, politika odaklı yeniden geliştirme süreçlerine yönelmesi — araştırmanın merkezinde yer almaktadır. Türkiye bağlamında soylulaştırma kavramının dönüşümünde mimari müdahalelerin, neoliberal yönetişim biçimlerinin ve söylemsel stratejilerin rolüne özel bir önem verilmektedir. Bulgular, soylulaştırmanın sabit ya da evrensel olarak uygulanabilir bir kuramsal çerçeveyle açıklanamayacağını, süreçlerinin bağlamsal olarak farklılık gösterdiğini ortaya koymaktadır. Türkiye'de, son yirmi yılda bir kalkınma stratejisi olarak soylulaştırma; yasal reformlar, politika araçları ve devlet-sermaye ittifakları yoluyla giderek kurumsallaşmıştır. Bu çerçevede tez, soylulaştırmanın yalnızca mekânsal ya da toplumsal bir sonuç olarak ele alınamayacağını, aksine değişen kavramsal çerçeveler aracılığıyla inşa edilen ve devlet gücü ile küresel sermayenin eşgüdümlü işleyişi sayesinde mümkün kılınan siyasal olarak yapılandırılmış bir süreç olduğunu ileri sürmektedir.

This thesis explores the evolving conceptualization of gentrification in architecture and planning discourse, and how its earlier theoretical framework has been defined, adapted, and become operational within studies in Türkiye. While gentrification initially emerged in the 1960s as a localized urban phenomenon in London, it has since acquired complexity and theoretical expansion, becoming a contested and multi-dimensional concept across disciplines and geographies. The central objective is to understand this evolution, examine the concept's transfer into Türkiye, and critically assess how it has been reinterpreted under distinct structural and political conditions. Adopting a qualitative, interpretive, and text-based methodology, the research conducts a comprehensive literature analysis on gentrification with focus on Turkish contributions. It explores the shift in meaning—from its original association with bottom-up, class-based urban restructuring to its current use in describing top-down, policy-driven redevelopment. Special attention is given to the role of architectural interventions, neoliberal governance, and discursive strategies in shaping the evolving meaning in Türkiye. The findings reveal that gentrification cannot be explained by a stable or universal framework, and its processes are context-dependent. As a development strategy it has become institutionalized through legal reforms, policy mechanisms, and state-capital alliances in the last two decades. Within this framework, the thesis concludes that gentrification should not be treated merely as a spatial or social outcome but as a politically structured process—produced through shifting conceptual frameworks and enabled by the coordinated operation of state power and global capital.