Salebin taklit ve tağşişinin belirlenmesinde kullanılabilecek hızlı analiz yöntem(ler)inin geliştirilmesi

Abstract

Bu projenin amacı, toz salep ürününün hakiki olup olmadıgının ortaya konulmasında veya tagsise ugratılıp ugratılmadıgının belirlenmesinde kullanılabilecek yenilikçi, hızlı, güvenilir ve ekonomik analiz yöntem(ler)inin gelistirilmesidir. Bu kapsamda, Türkiye?nin farklı bölgelerindeki salep toplama alanlarından salep yumruları toplanılmıs ve teknigine uygun olarak hazırlanarak gerçek oldugundan emin olunan salep tozları elde edilmistir. Taklit ve tagsis materyalleri ise gamlar, nisastalar, ticari katkılar ve diger taklit/tagsis maddeleri olmak üzere dört ana grupta sınıflandırılmıs ve gruplardaki malzemelerin her biri üç farklı tedarikçiden temin edilmistir. Hazırlanan gerçek salep tozları ve taklit/tagsis maddeleri temel analizler (rutubet, kül, protein ve indirgen seker), enzimatik analizler (glikomannan ve toplam nisasta) ve aletsel analizler (elementel bilesimler, kızılötesi spektrumlar, izotop oranları, karbonhidrat bilesikleri, organik asit bilesikleri ve amino asit bilesikleri) açısından analizlere tabi tutulmus ve elde edilen sonuçlar kemometrik yöntemlerle degerlendirilerek incelenen parametrelerin salep ve taklit/tagsis maddeleri arasındaki ayrımındaki dogru tahmin oranları belirlenmistir. Salep ile taklit ve tagsis maddeleri arasındaki ayrımın belirlenmesi amacıyla gerçeklestirilen tüm yöntemler degerlendirildiginde; dogru tahmin oranları açısından sırasıyla amino asit, elementel, enzimatik, izotop, karbonhidrat, organik asit ve temel bilesenler analizlerinin önemli oldugu sonucuna varılmıstır. Bununla birlikte, hızlı ve ekonomik bir yöntemin gelistirilmesi için FTIR cihazı kullanılarak çok degiskenli ölçümleme ve modelleme çalısmaları gerçeklestirilmistir. Belirtilen cihazla yapılan çalısmalarda, GILS modeli ile yapılan çalısmalarda bilesiminde salep oranı bilinmeyen toz numunelerdeki salep miktarlarının ±%5,76 hata payı ile ölçülebilecegi tespit edilmistir. Projenin sonraki asamasında ayrım konusunda önemli bulunan yöntemler %0-%100 ve %0- %10 aralıklarında farklı oranlarda salep içerecek sekilde hazırlanmıs karısımlarla denenerek yöntemlerdeki parametrelerin hangi düzeyde tespit saglayabildigi ve tekrarlanabilirligi arastırılmıstır. Bu çalısmalarda, enzimatik analiz parametrelerinden glikomannan ve toplam nisastanın, elementel bilesenlerden Fe, Mn, Cu, Co ve Ga; izotop bilesenlerinden 13C/12C oranının, organik asit bilesenlerinden malik ve fumarik asitlerin ve aminoasit bilesiklerinden ise sistein hariç tüm aminoasit parametrelerinin %0-%100 oranlarındaki salep miktarı ile önemli düzeyde dogrusal sonuçlar ürettigi belirlenmistir. Ayrıca, %0-%10 aralıgında gerçek salep içeren reçetelerde ise enzimatik analiz parametrelerinden glikomannan ve toplam nisastanın, elementel bilesenlerden Mn ve Co, organik asit bilesenlerinden malik asitin ve aminoasit bilesiklerinden ise lizin, histidin, arjinin, prolin, valin, tirozin, lösin + izolösin ve fenilalanin parametrelerine ait degerlerin karısımdaki gerçek salep oranı ile yüksek düzeyde dogrusal oldugu belirlenmistir. Salep ile taklit tagsis maddeleri arası ayrımda öne çıkan en önemli parametre glikomannan olarak bulunmasına ragmen, gerçeklestirilen çok degiskenli regresyon analizi sonuçlarına göre; fenilalanin, lösin+izolösin, lizin, arjinin ve histidin birlesimin salep oranı bilinmeyen örneklerde kritik oldugu sonucuna varılmıstır. Belirtilen kombinasyonun regresyon formülünün kullanılması durumunda ise karsımdaki salep oranının ±%1 hassasiyetle belirlenebilecegi mümkün görülmüstür. Proje sonucunda, ülkemizin profilini yansıtan salep numunelerinin enzimatik ve kimyasal analizleri gerçeklestirilerek kapsamlı bilesimleri açıga çıkarıldıgı gibi, salep ve diger taklit tagsis maddeleri arasında önemli bulunan parametreler belirlenmistir. Bu çerçevede gelistirilen yöntemlerin ilgili birimler tarafından kullanılması ile salebin yurt dısına çıkısının önlenmesi ve böylelikle endemik olan veya olmayan Türkiye orkidelerinin korunmasına katkılar saglanması ümit edilmektedir.